"Toàn bộ những gì mà giáo dục châu Âu dạy, ấy là làm thế nào tìm được đủ lòng can đảm cùng những lý do tốt, đủ đáng giá, đủ sạch sẽ, để giết một người đã chẳng hề làm gì ta..."
“Nếu vội vàng nhìn thoáng qua, Giáo dục châu Âu có thể tạo ấn tượng đó là cuốn tiểu thuyết có tựa đề mỉa mai buồn bã chưa từng thấy”, Orville Prescott, nhà phê bình sách kỳ cựu của New York Times, đã viết như thế năm 1960, khi quyển sách - một phiên bản viết lại và khả dĩ khá hơn bản tiếng Pháp năm 1944, theo lời của chính Romain Gary - xuất bản lần đầu ở Mỹ.
Giáo dục châu Âu - mà trong tiểu thuyết là tên của một “quyển sách nhỏ" do một sinh viên kháng chiến ấp ủ - không nhằm chỉ những thứ được dạy ở trường, mà là cuộc đời, giữa chiến tranh. "Họ đã đặt chúng ta vào một trường học tốt, và anh đã luôn luôn là một học trò giỏi. Chúng ta đã được nhận một sự giáo dục thật oách. Em còn nhớ Tadek Chmura chứ? Anh ấy gọi cái đó là "giáo dục châu Âu"".
Janek, 14 tuổi, được bố đưa đến một nơi ẩn nấp với lời dặn dò “những gì quan trọng có bao giờ chết đi" (nothing important ever dies), để rồi chính cậu sẽ sớm bắt đầu thụ thưởng "giáo dục châu Âu" khi vào rừng và làm quen với những người du kích “quân xanh".
Đó là Ba Lan những năm 1942-43, trong khu rừng Wilejka, những người du kích chiến đấu với bọn Đức chiếm đóng, với 2 chỗ dựa tinh thần: thủ lĩnh huyền thoại - du kích Nadejda và diễn tiến của trận Stalingrad.
Diễn biến truyện là quá trình “được giáo dục” của Janek - cậu học được lòng can đảm, tính kiên cường cùng lúc chứng kiến thói tham lam, sự suy đồi, cảm nhận tình yêu nước bên cạnh dã tâm bán nước. Và cả tình yêu, với Zosia, cô bé 15 tuổi phải ngủ với lính đức để có cái ăn, và còn để nghe ngóng và thu thập thông tin.
Và bài học chính yếu của của Giáo dục châu Âu, như lời Janek nói với Zosia: “... đó là khi chúng xử bắn bố em, hoặc khi chính em giết một ai đó nhân danh một điều gì đó quan trọng, hoặc khi em chết đói, hoặc khi em san phẳng một thành phố. Anh nói với em, chúng ta đã được ở một ngôi trường tốt, em và anh, chúng đã đã thực sự được giáo dục"
Vì bối cảnh thời gian và không gian của câu chuyện, mình thích đọc Giáo dục châu Âu như đọc Chiến tranh không có một khuôn mặt phụ nữ hay những tác phẩm tương tự của Svetlana Alexievich - mình sẽ không nhớ tên người, nhưng mình nghe câu chuyện của chính họ, lựa chọn của họ trong chiến tranh, và một lát cắt ngắn ngủi trong đời họ, mà nhiều khi, kết thúc bằng cái chết.
Giáo dục châu Âu là tập hợp những câu chuyện như vậy, của những người trẻ chưa lớn đã thấy cái bi thảm của chiến tranh như Janek và Zosia, của những người kháng chiến, những người nông dân sống trong cảnh chiếm đóng, những kẻ về phe bọn Đức, những người Đức...
Ở châu Âu - "nơi có những đại giáo đường cổ nhất, những đại học cổ nhất và lừng danh nhất, những hiệu sách lớn nhất và chính ở đó người ta được nhận giáo dục tốt nhất - những con người trẻ tuổi thơ ngây giờ được 'giáo dục sớm' theo một cách khác, giữa tất cả những nỗi kinh hoàng và tàn bạo của chiến tranh.
Nếu giai đoạn tăm tối đó của lịch sử nhân loại là “ngôi trường tuyệt vọng của thế kỷ 20”, như lời Orville Prescott, học sinh của chúng sẽ được dạy rằng giấc mơ về tự do, nhân phẩm và tình yêu của con người là bất tử; và niềm tin vào một tương lai không có hận thù là bất diệt. vì thế mà, nhưng suy cho cùng, tiểu thuyết của Romain Gary không tăm tối như người ta tưởng - nó thật ra là một khẳng định về niềm tin và hy vọng.
Đến cuối cùng, Janek "cảm thấy rốt cuộc mình đã thôi là một đứa bé; rằng nó đã thực sự trở thành một người đàn ông, một ba ti dăng (partisan - lính võng) khéo léo và cả quyết, người biết thực hiện đến nơi đến chốn một nhiệm vụ ái quốc và giết người giống các chiến binh vì tự do thiện nghệ nhất”.
Janek chua chát và cay đắng nhận ra, toàn bộ những gì mà giáo dục châu Âu dạy, “ấy là làm thế nào tìm được đủ lòng can đảm cùng những lý do tốt, đủ đáng giá, đủ sạch sẽ, để giết một người đã chẳng hề làm gì ta, và hắn ngồi đó, trên băng, với đôi giày pa tanh của hắn, cúi đầu xuống mà đợi chuyện xảy ra". Tin rằng người lính, ở bất kỳ phe nào, trong mọi cuộc chiến, đều sẽ có lúc nghĩ vậy.
Thế chiến thứ 2 là một đề tài lớn, và giữa hàng loạt tác phẩm cùng chủ đề, Giáo dục châu Âu sẽ giúp bạn biết thêm một lát cắt nữa về cuộc chiến, bằng cách hiểu một cuộc chiến tranh du kích trong một khu rừng, ở Ba Lan, mùa đông 1942.
Comments
Post a Comment